Dziedziczenie domu lub mieszkania po rodzicach bardzo często kończy się tym, że nieruchomość przejmuje jedno z rodzeństwa, a pozostali mają otrzymać spłatę. Ustalenia bywają zawierane w zaufaniu, w rodzinnej atmosferze, z odroczonym terminem płatności albo w ratach. Mijają lata, a pieniądze nie trafiają do uprawnionych. Wtedy pojawia się pytanie, czy roszczenie o spłatę rodzeństwa się przedawnia i ile jest czasu na jego dochodzenie. Wyjaśniamy, jakie terminy przedawnienia obowiązują, od kiedy się je liczy, jak przerwać ich bieg i co zrobić, gdy brat lub siostra nie płaci.
Czym jest spłata rodzeństwa i skąd się bierze?
Spłata rodzeństwa to świadczenie pieniężne, które jeden ze współwłaścicieli majątku wypłaca pozostałym w zamian za przejęcie składników majątku na wyłączną własność. Najczęściej pojawia się przy dziale spadku po rodzicach, gdy jedno z dzieci otrzymuje dom, mieszkanie lub gospodarstwo rolne, a pozostałe dzieci dostają równowartość swoich udziałów w pieniądzu. Spłata może też wynikać ze zniesienia współwłasności nieruchomości, którą rodzeństwo nabyło wspólnie, na przykład w drodze darowizny od rodziców.
Obowiązek spłaty może zostać ustalony na dwa sposoby. Pierwszym jest umowa, czyli umowny dział spadku lub umowne zniesienie współwłasności. Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, umowa wymaga formy aktu notarialnego. Drugim sposobem jest postanowienie sądu wydane w postępowaniu o dział spadku lub zniesienie współwłasności. Od tego, w jakiej formie ustalono spłatę, zależy termin przedawnienia, dlatego rozróżnienie to ma kluczowe znaczenie.
Spłata a zachowek. Dwa różne roszczenia
Spłata rodzeństwa jest często mylona z zachowkiem, choć to zupełnie odrębne instytucje. Zachowek przysługuje najbliższym krewnym spadkodawcy, którzy zostali pominięci w testamencie albo otrzymali mniej, niż wynosi ich ustawowa ochrona, także na skutek darowizn dokonanych za życia. Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu, a w przypadku zachowku z tytułu darowizn od otwarcia spadku. Spłata natomiast jest elementem podziału majątku, który już należy do rodzeństwa. Jeśli jesteśmy współspadkobiercą lub współwłaścicielem, nie dochodzimy zachowku, tylko podziału majątku i spłaty.
Czy dział spadku i zniesienie współwłasności się przedawniają?
Zacznijmy od sytuacji, w której spadek nie został jeszcze podzielony. Wiele osób obawia się, że po latach straciło prawo do swojej części majątku po rodzicach. Tymczasem roszczenie o zniesienie współwłasności, a co za tym idzie także o dział spadku, nie ulega przedawnieniu. Wprost przewiduje to Kodeks cywilny. Współspadkobierca może zatem w każdym czasie, nawet po kilkudziesięciu latach od śmierci rodziców, złożyć w sądzie wniosek o dział spadku i domagać się spłaty swojego udziału.
Trzeba jednak pamiętać o dwóch zastrzeżeniach. Po pierwsze, rodzeństwo, które przez lata samodzielnie posiada nieruchomość, może w pewnych sytuacjach powoływać się na zasiedzenie udziałów pozostałych współwłaścicieli. Wymaga to wykazania samoistnego posiadania całej nieruchomości, czyli zachowywania się jak jedyny właściciel w sposób widoczny dla pozostałych, oraz upływu długiego terminu. Sądy podchodzą do zasiedzenia między współwłaścicielami ostrożnie, ale to ryzyko nie jest czysto teoretyczne. Po drugie, wartość spłaty ustala się według stanu nieruchomości z chwili działu i cen z chwili orzekania. Długie zwlekanie może więc działać zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść uprawnionego.
Przedawnienie spłaty ustalonej w umowie notarialnej
Inaczej wygląda sytuacja, gdy dział spadku już nastąpił, a w umowie ustalono kwotę i termin spłaty. Wtedy po stronie rodzeństwa powstaje zwykłe roszczenie pieniężne, które podlega przedawnieniu na zasadach ogólnych. Od 9 lipca 2018 roku podstawowy termin przedawnienia roszczeń majątkowych w Kodeksie cywilnym wynosi sześć lat. Wcześniej wynosił dziesięć lat.
Koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż dwa lata. W praktyce oznacza to, że roszczenie o spłatę, która stała się wymagalna w marcu danego roku, przedawni się dopiero z końcem grudnia roku, w którym upływa sześć lat. Tak przedłużony termin daje wierzycielowi dodatkowy czas na działanie.
Od kiedy liczy się termin przedawnienia spłaty?
Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne, czyli od dnia, w którym upłynął termin zapłaty. Jeśli w umowie wskazano, że spłata ma nastąpić na przykład do 30 czerwca 2022 roku, termin przedawnienia biegnie od następnego dnia. Przy spłacie rozłożonej na raty każda rata przedawnia się odrębnie, a bieg przedawnienia liczy się od terminu płatności danej raty. Może się więc zdarzyć, że część najstarszych rat jest już przedawniona, a późniejsze raty nadal można skutecznie dochodzić.
Problem pojawia się, gdy w umowie w ogóle nie określono terminu spłaty, co w rodzinnych ustaleniach zdarza się zaskakująco często. W takim przypadku świadczenie powinno zostać spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do zapłaty. Kodeks cywilny przewiduje jednak, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął wezwanie w najwcześniej możliwym terminie. Wierzyciel nie może więc w nieskończoność odkładać wezwania, licząc na to, że przedawnienie nie zacznie biec. Termin liczy się od chwili, w której mógł już zażądać zapłaty.
Akt notarialny z poddaniem się egzekucji
Coraz częściej w umowach działu spadku dłużnik poddaje się egzekucji co do obowiązku zapłaty spłaty. Takie oświadczenie, złożone w akcie notarialnym, pozwala wierzycielowi po nadaniu klauzuli wykonalności skierować sprawę bezpośrednio do komornika, bez długiego procesu sądowego. Jest to ogromne ułatwienie, ale nie zmienia ono długości terminu przedawnienia. Dlatego mając taki akt, również trzeba pilnować terminów i nie odkładać działań na ostatnią chwilę.
Przedawnienie spłaty zasądzonej przez sąd
Jeśli spłatę ustalił sąd w postanowieniu o dział spadku lub zniesienie współwłasności, roszczenie jest stwierdzone prawomocnym orzeczeniem. Takie roszczenia przedawniają się z upływem sześciu lat. Sąd w postanowieniu określa wysokość spłaty i termin zapłaty, a w razie rozłożenia na raty także terminy płatności poszczególnych rat i wysokość odsetek. Łączny okres rozłożenia spłat nie może przekroczyć dziesięciu lat, a w razie zwłoki dłużnik płaci odsetki.
Prawomocne postanowienie sądu po nadaniu klauzuli wykonalności staje się tytułem wykonawczym. Wierzyciel może z nim od razu złożyć wniosek o wszczęcie egzekucji do komornika. Każdy taki wniosek przerywa bieg przedawnienia, o czym piszemy szerzej w dalszej części.
Odsetki od spłaty i ich przedawnienie
Odsetki za opóźnienie w zapłacie spłaty traktuje się jako świadczenia okresowe. Przedawniają się one z upływem trzech lat, niezależnie od tego, że samo roszczenie główne przedawnia się w dłuższym terminie. Przy wieloletnich zaległościach może się więc okazać, że kapitał spłaty jest w pełni wymagalny i nieprzedawniony, a część dawnych odsetek już przedawniona. Warto to uwzględnić przy wyliczaniu kwoty, której domagamy się od rodzeństwa.
Spłaty ustalone przed 2018 rokiem. Przepisy przejściowe
Wiele umów działu spadku i postanowień sądowych zawarto lub wydano przed 9 lipca 2018 roku, gdy ogólny termin przedawnienia wynosił dziesięć lat. Ustawa skracająca terminy zawiera przepisy przejściowe. Do roszczeń powstałych wcześniej i jeszcze nieprzedawnionych stosuje się nowe przepisy. Jeżeli nowy termin jest krótszy, jego bieg rozpoczyna się z dniem wejścia w życie nowelizacji. Jeżeli jednak przedawnienie według dawnych zasad nastąpiłoby wcześniej, następuje ono z upływem tego wcześniejszego terminu.
W przypadku starszych spłat ustalenie, czy roszczenie jest jeszcze aktualne, wymaga dokładnego przeliczenia dat i warto je powierzyć prawnikowi. Różnica kilku miesięcy może przesądzić o tym, czy dłużnik będzie mógł skutecznie uchylić się od zapłaty.
Jak przerwać bieg przedawnienia spłaty?
Przedawnienie nie jest wyrokiem, który zapada automatycznie bez względu na postępowanie stron. Kodeks cywilny przewiduje sytuacje, w których jego bieg zostaje przerwany. Po przerwaniu termin biegnie na nowo, w pełnej długości. To najważniejsze narzędzie wierzyciela, który obawia się utraty możliwości odzyskania pieniędzy.
Bieg przedawnienia przerywa każda czynność przed sądem, komornikiem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw albo egzekwowania roszczeń, przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Do takich czynności należą przede wszystkim pozew o zapłatę, wniosek o nadanie klauzuli wykonalności i wniosek egzekucyjny. Bieg przedawnienia przerywa także wszczęcie mediacji.
Uznanie długu przez rodzeństwo
Bieg przedawnienia przerywa również uznanie roszczenia przez dłużnika. Uznanie może mieć formę wyraźną, na przykład pisemnego oświadczenia brata, że jest winien określoną kwotę i zobowiązuje się ją zapłacić. Może też nastąpić w sposób dorozumiany, gdy dłużnik prosi o rozłożenie zaległości na raty, prosi o odroczenie terminu, płaci część należności albo w korespondencji przyznaje, że dług istnieje. Każde takie zachowanie warto utrwalić na piśmie, w wiadomości e-mail lub SMS, bo w razie sporu będzie dowodem przerwania biegu przedawnienia.
Dobrym rozwiązaniem w rodzinnych sporach jest zawarcie nowego porozumienia z rodzeństwem, w którym dłużnik potwierdza wysokość zadłużenia i ustala harmonogram spłaty. Takie porozumienie nie tylko przerywa bieg przedawnienia, ale też porządkuje wzajemne relacje i ułatwia ewentualną egzekucję w przyszłości, zwłaszcza jeśli zostanie zawarte w formie aktu notarialnego z poddaniem się egzekucji.
Co się dzieje po przedawnieniu spłaty?
Przedawnienie nie powoduje, że dług znika. Zmienia się jego charakter. Po upływie terminu przedawnienia dłużnik może uchylić się od zaspokojenia roszczenia, podnosząc zarzut przedawnienia. Jeżeli to zrobi, sąd oddali powództwo. Jeśli natomiast dobrowolnie zapłaci przedawniony dług, nie może później domagać się zwrotu pieniędzy, bo spełnił świadczenie, które nadal istniało.
W sporach między osobami prywatnymi, takimi jak rodzeństwo, kluczowe znaczenie ma to, czy dłużnik podniesie zarzut przedawnienia. Zdarza się, że brat lub siostra z różnych względów tego nie robi, na przykład z poczucia rodzinnej uczciwości albo z braku wiedzy. Sąd może też w wyjątkowych sytuacjach uznać podniesienie zarzutu za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, gdy to sam dłużnik swoim zachowaniem, na przykład wielokrotnymi obietnicami zapłaty, doprowadził do tego, że wierzyciel zwlekał z pozwem. Nie należy jednak na tym polegać, bo takie rozstrzygnięcia mają charakter wyjątkowy.
Jak odzyskać spłatę od rodzeństwa?
Pierwszym krokiem powinno być zebranie dokumentów, czyli umowy działu spadku albo postanowienia sądu, potwierdzeń dokonanych wpłat i korespondencji z rodzeństwem. Na ich podstawie można ustalić, jaka kwota pozostała do zapłaty, kiedy poszczególne części stały się wymagalne i czy któreś z nich mogą być zagrożone przedawnieniem.
Następnie warto wysłać dłużnikowi przedsądowe wezwanie do zapłaty listem poleconym za potwierdzeniem odbioru, ze wskazaniem kwoty, podstawy roszczenia i ostatecznego terminu zapłaty. Wezwanie samo w sobie nie przerywa biegu przedawnienia, ale często skłania dłużnika do zapłaty albo do rozmów, które mogą zakończyć się uznaniem długu. Jeśli wezwanie nie przynosi efektu, a mamy akt notarialny z poddaniem się egzekucji lub prawomocne postanowienie sądu, kolejnym krokiem jest wniosek o nadanie klauzuli wykonalności i wniosek do komornika. W pozostałych przypadkach należy złożyć pozew o zapłatę do sądu właściwego dla miejsca zamieszkania dłużnika.
W sprawach rodzinnych warto rozważyć mediację. Mediator pomaga wypracować rozwiązanie akceptowalne dla obu stron, a ugoda zawarta przed mediatorem i zatwierdzona przez sąd ma moc ugody sądowej. Jak wspomnieliśmy, wszczęcie mediacji przerywa bieg przedawnienia, więc wierzyciel nie traci czasu na rozmowy.
Rodzinne pieniądze, prawne terminy
Spłata rodzeństwa to świadczenie, które łączy w sobie emocje rodzinne i twarde zasady prawa cywilnego. Samo prawo do żądania działu spadku i zniesienia współwłasności nie przedawnia się nigdy. Kiedy jednak spłata zostanie już ustalona w umowie albo w postanowieniu sądu, zaczyna biec termin przedawnienia, który obecnie wynosi co do zasady sześć lat i kończy się z ostatnim dniem roku kalendarzowego. Raty przedawniają się odrębnie, a odsetki już po trzech latach.
Najważniejsze jest, by nie czekać biernie na dobrą wolę rodzeństwa, tylko pilnować terminów i w razie potrzeby przerwać bieg przedawnienia pozwem, wnioskiem egzekucyjnym, mediacją albo pisemnym uznaniem długu. Rodzinne zaufanie jest cenne, ale przy znacznych kwotach warto zadbać o to, by porozumienia były spisane jasno i zabezpieczone tak, jak każda inna poważna umowa.

