Czy dojazd do pracy wlicza się do czasu pracy?

Co do zasady czas dojazdu z domu do stałego miejsca pracy i powrotu do domu nie jest wliczany do czasu pracy. Pracownik zaczyna pozostawać w dyspozycji pracodawcy dopiero w zakładzie pracy albo w innym miejscu wskazanym jako miejsce wykonywania obowiązków.

Inaczej rozliczamy przejazdy w delegacji, pracę mobilną, dojazdy między lokalizacjami w ciągu dnia oraz sytuacje, w których pracownik wykonuje zadania służbowe już podczas podróży. Kluczowe znaczenie ma nie sama długość przejazdu, lecz cel podróży, organizacja pracy i zakres poleceń pracodawcy.

Dojazd z domu do pracy a czas pracy

Dojazd z miejsca zamieszkania do biura, sklepu, magazynu, zakładu produkcyjnego, urzędu, placówki medycznej czy innego stałego miejsca wykonywania pracy zasadniczo należy do prywatnej sfery pracownika. Dotyczy to zarówno przejazdu samochodem, rowerem, autobusem, pociągiem, tramwajem, metrem, jak i dojścia pieszo.

Nie ma znaczenia, czy pracownik pokonuje kilka kilometrów, czy codziennie dojeżdża kilkadziesiąt lub ponad sto kilometrów. Sama uciążliwość, koszt, korki, awaria komunikacji publicznej albo konieczność bardzo wczesnego wyjścia z domu nie sprawiają automatycznie, że podróż staje się czasem pracy.

Kodeks pracy wiąże czas pracy z pozostawaniem pracownika w dyspozycji pracodawcy w zakładzie pracy albo innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy. Z tego wynika, że pracownik, który o 8:00 ma rozpocząć pracę w siedzibie firmy, powinien być o tej godzinie gotowy do realizacji obowiązków. Czas potrzebny na dotarcie do firmy przed 8:00 nie podlega standardowemu rozliczeniu jako czas pracy.

Codzienny dojazd z domu do wskazanego miejsca pracy nie daje sam w sobie prawa do wynagrodzenia, odbioru czasu wolnego ani dodatku za godziny nadliczbowe.

Od kiedy liczy się czas pracy pracownika?

Czas pracy zaczynamy liczyć od chwili, w której pracownik pozostaje do dyspozycji pracodawcy w miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy. W praktyce moment ten może wyglądać inaczej zależnie od rodzaju stanowiska i ustalonej organizacji pracy.

W przypadku pracownika biurowego będzie to zwykle stawienie się w biurze o godzinie rozpoczęcia zmiany i gotowość do korzystania ze służbowych narzędzi. U pracownika produkcyjnego znaczenie może mieć wejście na teren zakładu, pobranie wymaganych środków ochrony, przejście do stanowiska oraz rozpoczęcie czynności wynikających z organizacji procesu pracy. W ochronie, handlu, gastronomii czy służbie zdrowia moment rozpoczęcia pracy może być związany z przekazaniem zmiany, przygotowaniem stanowiska albo przejęciem konkretnych obowiązków.

Samo odbicie karty przy wejściu nie zawsze przesądza jeszcze o rozpoczęciu czasu pracy. Jeżeli dana czynność stanowi obowiązkowy element przygotowania do pracy i jest wykonywana zgodnie z poleceniem pracodawcy, jej kwalifikacja może wymagać indywidualnej oceny. Nie możemy jednak utożsamiać każdego pobytu na terenie firmy z czasem pracy ani traktować wszystkich czynności wykonywanych przed rozpoczęciem zmiany jako pracy nadliczbowej.

Czy dojazd do pracy samochodem służbowym jest czasem pracy?

Samo korzystanie z samochodu służbowego nie powoduje automatycznie, że droga z domu do pracy zostaje wliczona do czasu pracy. Jeżeli pracownik otrzymał samochód służbowy do celów prywatnych albo ma nim dotrzeć rano do swojego stałego miejsca pracy, przejazd co do zasady zachowuje charakter zwykłego dojazdu.

Inaczej może wyglądać sytuacja, gdy pracownik ma obowiązek rozpocząć realizowanie poleconych czynności jeszcze przed dojazdem do docelowego miejsca. Dotyczy to przykładowo kierowcy wykonującego przewóz na rzecz pracodawcy, pracownika odbierającego współpracowników na polecenie firmy, osoby dowożącej sprzęt do miejsca realizacji zlecenia albo pracownika zobowiązanego do przewozu dokumentacji, towarów czy materiałów potrzebnych do pracy.

W takich przypadkach oceniamy rzeczywisty charakter przejazdu. Jeśli przemieszczanie się jest obowiązkiem służbowym, koniecznym elementem wykonywania pracy i odbywa się na rzecz pracodawcy, może stanowić czas pracy. Nie rozstrzyga o tym wyłącznie rodzaj pojazdu, lecz to, czy pracownik już podczas przejazdu wykonuje powierzone zadanie lub pozostaje w faktycznej dyspozycji pracodawcy.

Dojazd do klienta jako czas pracy

Dojazd do klienta może być czasem pracy, szczególnie wtedy, gdy podróże są stałym i nieodzownym elementem stanowiska. Dotyczy to między innymi przedstawicieli handlowych, serwisantów, techników terenowych, instalatorów, audytorów, opiekunów klientów, rzeczoznawców, kurierów, kierowców oraz pracowników wykonujących obowiązki na rozległym obszarze.

Jeżeli miejscem pracy pracownika jest określony obszar, na przykład województwo, kilka powiatów, teren całego kraju lub sieć punktów obsługiwanych przez firmę, niezbędne przejazdy między miejscami wykonywania zadań stanowią element aktywności zawodowej. Pracownik nie przemieszcza się wtedy wyłącznie po to, aby dotrzeć do stałego zakładu pracy, ale wykonuje pracę wymagającą mobilności.

Ważne znaczenie ma treść umowy o pracę, regulaminu pracy, zakresu obowiązków oraz praktyka przyjęta w firmie. Jeżeli pracownik ma wpisane jako miejsce pracy województwo mazowieckie i każdego dnia odwiedza klientów na tym terenie, przejazdy między kolejnymi punktami są zwykle częścią pracy. Jeżeli natomiast ma stałe miejsce pracy w Warszawie, a jednorazowo jedzie do klienta w innej miejscowości na polecenie pracodawcy, możemy mieć do czynienia z podróżą służbową.

W pracy mobilnej przejazd nie jest dodatkiem do wykonywania obowiązków – często stanowi ich podstawowy, konieczny element.

Dojazd między miejscami pracy w ciągu dnia

Jeżeli pracownik rozpoczyna dzień w siedzibie firmy, a następnie zostaje skierowany do innego punktu, oddziału, klienta, urzędu, magazynu, placu budowy lub miejsca realizacji usługi, czas przejazdu między tymi lokalizacjami co do zasady zaliczamy do czasu pracy.

Przykładowo pracownik rozpoczyna zmianę o 8:00 w biurze w Warszawie. O 10:00 otrzymuje polecenie przewiezienia dokumentów do oddziału w Piasecznie, następnie ma odbyć spotkanie z klientem w Pruszkowie, po czym wraca do firmy. Przemieszczanie się od momentu rozpoczęcia obowiązków jest związane z realizacją zadań służbowych, dlatego wchodzi do ewidencji czasu pracy.

Analogicznie rozliczamy przejazd pracownika między dwiema placówkami pracodawcy, podróż z magazynu do miejsca montażu, przejazd ekipy remontowej na kolejne zlecenie czy transport między obiektami objętymi ochroną. Nie jest to zwykła droga do pracy, lecz element organizacji pracy wyznaczony przez pracodawcę.

Dojazd na szkolenie a czas pracy

Szkolenie może być częścią czasu pracy, gdy odbywa się na polecenie pracodawcy, pozostaje związane z wykonywanymi obowiązkami i ma charakter obowiązkowy. Dotyczy to zwłaszcza szkoleń BHP, instruktaży stanowiskowych, szkoleń wdrożeniowych, obowiązkowych kursów zawodowych, spotkań organizowanych przez pracodawcę oraz zajęć niezbędnych do zachowania uprawnień wymaganych na danym stanowisku.

Jeżeli szkolenie odbywa się w godzinach pracy, jego zaliczenie do czasu pracy zazwyczaj nie budzi wątpliwości. Trudniejsze bywają sytuacje, w których zajęcia zostały wyznaczone poza harmonogramem albo wymagają wyjazdu do innej miejscowości. Wtedy analizujemy osobno czas uczestnictwa w szkoleniu i czas przejazdu.

Gdy pracownik uczestniczy w obowiązkowym szkoleniu w miejscu innym niż jego stałe miejsce pracy, czas zajęć zwykle jest czasem pracy. Przejazd może natomiast być rozliczany na zasadach właściwych dla podróży służbowej. Nie zawsze cały czas spędzony w drodze poza normalnym rozkładem będzie pracą, chyba że pracownik wykonuje w tym czasie czynności służbowe albo specyfika jego stanowiska powoduje, że podróż jest wykonywaniem pracy.

Dojazd na badania lekarskie w czasie pracy

Badania wstępne, okresowe i kontrolne należą do obowiązków pracodawcy oraz pracownika, gdy wynikają z przepisów prawa pracy. Badania okresowe i kontrolne powinny być wykonywane, w miarę możliwości, w godzinach pracy, a pracownik zachowuje za ten czas prawo do wynagrodzenia.

Jeżeli pracodawca kieruje pracownika na obowiązkowe badania, a placówka medycyny pracy znajduje się poza miejscem wykonywania pracy, czas konieczny do realizacji tego obowiązku powinien zostać odpowiednio uwzględniony w rozliczeniu. Nie można oczekiwać, że pracownik będzie realizował narzucone badania wyłącznie kosztem czasu prywatnego, zwłaszcza gdy termin, miejsce lub lekarz zostali wskazani przez pracodawcę.

W praktyce warto precyzyjnie ustalić zasady organizacji badań. Pracodawca powinien określić, czy pracownik ma najpierw stawić się w zakładzie, czy może udać się bezpośrednio do placówki medycyny pracy, jak dokumentować nieobecność oraz jak rozliczać przejazd. Jasne reguły ograniczają ryzyko sporów dotyczących czasu pracy i wynagrodzenia.

Czy podróż służbowa wlicza się do czasu pracy?

Podróż służbowa nie zawsze jest w całości czasem pracy. Za podróż służbową uznajemy wykonywanie na polecenie pracodawcy zadania poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy, albo poza stałym miejscem pracy pracownika.

W praktyce przyjmujemy zasadę, że czas podróży służbowej przypadający na normalne godziny pracy wynikające z harmonogramu pracownika wliczamy do czasu pracy. Jeżeli pracownik ma zaplanowaną pracę od 8:00 do 16:00 i między 9:00 a 13:00 jedzie pociągiem do miejsca wykonywania zadania służbowego, te cztery godziny wchodzą do jego czasu pracy, nawet jeżeli w pociągu nie wykonuje żadnych konkretnych czynności.

Jeżeli jednak ten sam pracownik podróżuje po godzinach, na przykład od 17:00 do 21:00, sam przejazd co do zasady nie jest czasem pracy ani automatyczną pracą w godzinach nadliczbowych. Wyjątkiem będzie sytuacja, w której podróż sama w sobie jest wykonywaniem pracy albo w jej trakcie pracownik realizuje zlecone zadania.

Państwowa Inspekcja Pracy wskazuje, że zgodnie z ukształtowaną linią orzeczniczą czas podróży służbowej przypadający na normalne godziny pracy jest czasem pracy, natomiast podróż odbywana poza tymi godzinami zasadniczo nie stanowi pracy nadliczbowej.

Delegacja a godziny nadliczbowe

Sama delegacja poza godzinami pracy nie tworzy automatycznie nadgodzin. Pracownik nie uzyskuje prawa do dodatku za pracę nadliczbową tylko dlatego, że w niedzielę wieczorem podróżował pociągiem, samolotem albo samochodem, aby rozpocząć zadanie służbowe w poniedziałek rano.

Nadgodziny mogą jednak powstać, gdy pracownik podczas podróży rzeczywiście wykonuje pracę. Przykładem jest kierowca prowadzący pojazd służbowy, pracownik realizujący transport towaru, osoba przygotowująca na polecenie pracodawcy raporty, obsługująca spotkanie online, prowadząca rozmowy z klientem lub wykonująca zadania wymagające bieżącej aktywności zawodowej.

Odrębnie rozliczamy też pracę wykonywaną po dotarciu na miejsce delegacji. Jeżeli pracownik po podróży prowadzi szkolenie, uczestniczy w spotkaniu, montuje urządzenia, wykonuje kontrolę, reprezentuje firmę na targach lub realizuje inne obowiązki poza zaplanowanym harmonogramem, faktyczny czas tych czynności może stanowić pracę nadliczbową. Nie można więc utożsamiać całej delegacji ani z czasem pracy, ani z czasem wolnym – poszczególne okresy trzeba rozdzielić.

Przykład rozliczenia dojazdu w delegacji

Załóżmy, że pracownik pracuje od poniedziałku do piątku w godzinach od 8:00 do 16:00. W środę otrzymuje polecenie wyjazdu z Warszawy do Gdańska na spotkanie z kontrahentem, które ma odbyć się następnego dnia rano. Pociąg odjeżdża o 14:00, a do celu dociera o 17:30.

Do czasu pracy w środę wliczamy okres od 8:00 do 16:00. W tym przedziale mieszczą się zarówno czynności wykonywane przed podróżą, jak i przejazd od 14:00 do 16:00. Czas od 16:00 do 17:30, jeżeli pracownik jedynie podróżuje i nie wykonuje pracy, nie powiększa czasu pracy ani nie stanowi nadgodzin.

Jeżeli następnego dnia spotkanie trwa od 8:00 do 12:00, a powrót pociągiem odbywa się od 12:30 do 16:30, czas pracy obejmie okres od 8:00 do 16:00. Ostatnie 30 minut podróży, przypadające po harmonogramowej godzinie zakończenia pracy, nie będzie co do zasady czasem pracy. Taki sposób rozliczenia wynika z zasady odnoszenia podróży służbowej do normalnego rozkładu czasu pracy pracownika.

Dojazd do miejsca pracy wskazanego przez pracodawcę

Pracodawca może wskazać pracownikowi inne miejsce rozpoczęcia pracy niż stała siedziba firmy. Może to być magazyn, budowa, punkt zbiórki, baza transportowa, miejsce spotkania z zespołem, placówka klienta albo określony adres, do którego pracownik ma udać się na początku dnia.

Jeżeli miejsce to zostało zgodnie z prawem ustalone jako miejsce pracy lub jako miejsce rozpoczęcia realizacji danego zadania, sam dojazd z domu do tego punktu może pozostać zwykłym dojazdem do pracy. Każdy przypadek wymaga jednak uważnej oceny, zwłaszcza gdy pracownik jest zobowiązany wcześniej pobrać sprzęt, pojazd, dokumenty, materiały albo współpracowników.

Przykładowo pracownik ma rozpocząć pracę o 7:00 w bazie firmy, z której zespół wyjeżdża na budowę. Droga z domu do bazy jest zwykle prywatnym dojazdem. Natomiast przejazd z bazy na budowę, odbywany po rozpoczęciu zmiany w ramach organizacji pracy, powinien zostać zaliczony do czasu pracy.

Praca mobilna i czas przejazdów

Pracownik mobilny nie wykonuje obowiązków w jednym stałym punkcie. Jego praca polega na docieraniu do klientów, kontrahentów, placówek, punktów sprzedaży, miejsc montażu, obiektów serwisowanych lub innych lokalizacji wyznaczanych przez charakter stanowiska.

Dla takich osób podróżowanie często nie jest etapem poprzedzającym pracę, ale jej częścią. Przedstawiciel handlowy, który jedzie na spotkanie z klientem, serwisant przemieszczający się do awarii, audytor odwiedzający placówki czy technik wykonujący montaże w terenie realizują swoje obowiązki również w czasie niezbędnych przejazdów.

Nie oznacza to jednak, że każda minuta od wyjścia z domu do powrotu automatycznie jest czasem pracy. W praktyce należy ustalić miejsce pracy określone w umowie, rzeczywisty model wykonywania obowiązków, obowiązujący harmonogram, zasady korzystania z pojazdu oraz polecenia pracodawcy. U pracowników mobilnych szczególnego znaczenia nabiera rzetelna ewidencja czasu pracy, ponieważ niewłaściwe rozliczanie tras może prowadzić do zaniżenia należnego wynagrodzenia lub do przekroczenia dobowych i tygodniowych limitów pracy.

Kierowca a czas dojazdu i czas pracy

W przypadku kierowców zastosowanie mają szczególne reguły dotyczące czasu pracy kierowców, okresów prowadzenia pojazdu, przerw oraz odpoczynków. Prowadzenie pojazdu w celu realizacji przewozu jest niewątpliwie czynnością zawodową, dlatego nie można traktować go tak samo jak zwykłego dojazdu pracownika biurowego do firmy.

Jeżeli kierowca prowadzi pojazd służbowy w ramach zleconego transportu, czas ten jest związany z wykonywaniem pracy. Znaczenie mają także inne aktywności, takie jak załadunek, rozładunek, nadzór nad czynnościami załadunkowymi, obsługa formalności przewozowych, zabezpieczanie ładunku, czynności administracyjne czy oczekiwanie w warunkach przewidzianych przepisami.

Inaczej może być oceniony przejazd kierowcy z domu do stałej bazy, w której rozpoczyna zmianę. Jeżeli nie wykonuje on jeszcze zadania przewozowego, nie został skierowany do innego miejsca i jedynie dociera do regularnego miejsca rozpoczęcia pracy, przejazd co do zasady nie jest czasem pracy. Granica może się jednak przesunąć, gdy pracodawca wyznaczy miejsce rozpoczęcia zadania poza bazą albo powierzy kierowcy konkretne obowiązki realizowane od chwili wyjazdu z domu.

Dojazd do pracy zdalnej i hybrydowej

Przy pracy zdalnej pracownik wykonuje obowiązki w miejscu uzgodnionym z pracodawcą, najczęściej w domu. W dniu wykonywania pracy zdalnej nie występuje zwykły dojazd do biura, a czas pracy liczymy zgodnie z ustalonym rozkładem i rzeczywistym wykonywaniem obowiązków.

Jeżeli pracodawca wezwie pracownika zdalnego do biura, na spotkanie, szkolenie, badania, odbiór sprzętu lub spotkanie z klientem, sposób rozliczenia przejazdu zależy od konkretnych ustaleń. Nie każdy przejazd pracownika z domu do siedziby firmy automatycznie stanie się podróżą służbową. Znaczenie może mieć to, czy biuro jest określone jako miejsce pracy, czy pracownik ma stałe miejsce wykonywania pracy zdalnej, jaki model pracy przewiduje umowa oraz czy wyjazd następuje na polecenie pracodawcy poza uzgodnione miejsce pracy.

W pracy hybrydowej warto precyzyjnie wskazać zasady organizacji dni biurowych i zdalnych. Ogranicza to konflikty dotyczące dojazdów, rozliczania obecności, ekwiwalentu, dyspozycyjności pracownika oraz oczekiwań związanych z nagłym stawiennictwem w siedzibie firmy.

Czy pracodawca płaci za dojazd do pracy?

Pracodawca nie ma co do zasady obowiązku wypłacania wynagrodzenia za standardowy dojazd z domu do stałego miejsca pracy. Nie musi też zwracać kosztów paliwa, biletów, opłat parkingowych ani innych wydatków związanych z codziennym dotarciem do zakładu, chyba że taki obowiązek wynika z umowy, regulaminu wynagradzania, układu zbiorowego, wewnętrznego programu benefitowego albo indywidualnych ustaleń.

Inaczej wygląda sytuacja w podróży służbowej. Pracownik wykonujący polecone zadanie poza miejscowością siedziby pracodawcy lub poza stałym miejscem pracy może mieć prawo do należności związanych z delegacją, w tym zwrotu kosztów przejazdu, noclegu, dojazdów środkami komunikacji miejscowej oraz diety na pokrycie zwiększonych kosztów wyżywienia. Uprawnienia te dotyczą kosztów podróży służbowej i nie są tożsame z wynagrodzeniem za czas pracy.

Zwrot kosztów delegacji i rozliczenie czasu pracy to dwa odrębne zagadnienia, które należy analizować osobno.

Dojazd do pracy a spóźnienie

Pracownik odpowiada za takie zorganizowanie codziennego dojazdu, aby stawić się w pracy punktualnie. Korki, opóźniony autobus, awaria samochodu, brak miejsca parkingowego czy trudne warunki pogodowe nie powodują automatycznie, że spóźnienie staje się usprawiedliwione.

Każda sytuacja powinna być oceniana indywidualnie. Znaczenie może mieć skala zdarzenia, jego wyjątkowy charakter, możliwość przewidzenia utrudnień, niezwłoczne poinformowanie przełożonego oraz wewnętrzne zasady obowiązujące w zakładzie pracy. Pracownik powinien zgłosić przeszkodę możliwie szybko i wyjaśnić przyczynę nieobecności lub opóźnienia.

Za czas spóźnienia, w którym pracownik nie wykonywał pracy i nie pozostawał w dyspozycji pracodawcy, wynagrodzenie zasadniczo nie przysługuje. Strony mogą jednak uzgodnić odpracowanie prywatnego wyjścia lub spóźnienia na zasadach dopuszczalnych przepisami oraz regulacjami wewnętrznymi. Nie należy przy tym automatycznie kwalifikować takiego odpracowania jako pracy nadliczbowej.

Ewidencja czasu pracy a przejazdy służbowe

Prawidłowa ewidencja czasu pracy powinna odzwierciedlać rzeczywisty czas wykonywania obowiązków oraz okresy, które zgodnie z przepisami wliczamy do czasu pracy. Przy delegacjach i pracy mobilnej szczególnie ważne jest oddzielenie czasu przejazdu przypadającego w harmonogramie od podróży odbywanej poza rozkładem oraz rzeczywistej pracy wykonywanej podczas drogi.

Pracodawca powinien gromadzić informacje pozwalające ustalić godziny rozpoczęcia i zakończenia zadań, trasę, cel wyjazdu, godziny spotkań, czas prowadzenia pojazdu oraz okresy odpoczynku. Pracownik powinien natomiast rzetelnie dokumentować przebieg podróży, rozliczać delegację zgodnie z przyjętą procedurą i zgłaszać sytuacje, w których realizacja zadań wykracza poza harmonogram.

Dobra dokumentacja nie służy wyłącznie kontroli. Pozwala też ustalić prawo do wynagrodzenia, dodatków, czasu wolnego, diety, zwrotu kosztów oraz odpoczynku dobowego i tygodniowego. Przy sporze między pracownikiem a pracodawcą szczegóły dotyczące faktycznej organizacji wyjazdu mogą mieć zasadnicze znaczenie.

Najczęstsze sytuacje związane z dojazdem do pracy

Co warto sprawdzić przed rozliczeniem przejazdu?

Przed ustaleniem, czy dany przejazd wlicza się do czasu pracy, powinniśmy określić miejsce pracy wskazane w umowie, obowiązujący pracownika rozkład czasu pracy, cel podróży oraz treść polecenia pracodawcy. Równie ważne jest ustalenie, czy pracownik wykonywał podczas przejazdu konkretne obowiązki, czy jedynie przemieszczał się jako pasażer.

Trzeba również rozróżnić zwykły dojazd do pracy, przejazd związany z pracą mobilną, podróż służbową oraz drogę między miejscami wykonywania zadań. Pomylenie tych pojęć prowadzi często do błędnego naliczania nadgodzin, niewłaściwego rozliczenia delegacji albo nieprawidłowej ewidencji czasu pracy.

W razie wątpliwości warto analizować konkretny stan faktyczny, ponieważ nazwanie przejazdu „delegacją”, „wyjazdem służbowym” albo „dojazdem do klienta” nie przesądza jeszcze o jego kwalifikacji. Decydujące są rzeczywiste obowiązki pracownika, sposób organizacji pracy i to, czy w danym czasie pozostawał on do dyspozycji pracodawcy.

Granica między prywatną drogą a obowiązkiem służbowym

Najprostsza reguła brzmi: podróż z domu do zwykłego, stałego miejsca pracy pozostaje po stronie pracownika, natomiast przejazdy wymagane do realizacji zadań służbowych mogą być elementem czasu pracy. W delegacji wliczamy przede wszystkim okres podróży przypadający w normalnych godzinach pracy, a przejazd poza harmonogramem rozliczamy inaczej, o ile pracownik nie wykonuje w tym czasie konkretnych obowiązków.

Dla pracowników mobilnych, kierowców i osób przemieszczających się między lokalizacjami granica ta będzie zazwyczaj przesunięta, ponieważ dojazd stanowi nieodłączną część ich pracy. Rzetelne ustalenie zasad od początku pozwala właściwie chronić prawa pracownika, prawidłowo prowadzić ewidencję i uniknąć sporów o wynagrodzenie oraz nadgodziny.